Kỹ thuật đọc sâu - Trung Tâm Phát Triển Giáo Dục Cộng Đồng Nguồn Sáng

Kỹ thuật đọc sâu – Trung Tâm Phát Triển Giáo Dục Cộng Đồng Nguồn Sáng

Kỹ thuật đọc sâu là gì? Như tôi có nhắc đến trong những bài viết trước, kỹ thuật này khác hoàn toàn so với việc phản hồi cá nhân đối với các văn bản.

Đây là những gì được đề cập đến trong Quy chuẩn Cốt lõi chung cho việc dạy và học ngôn ngữ, văn học tiếng Anh:

“Các học sinh thỏa mãn tiêu chí này khi các em sẵn sàng tiếp nhận một bài đọc một cách sâu sát, chú tâm để hiểu sâu và cảm thụ được các tác phẩm văn học phức tạp.”

Kỹ thuật đọc sâu là gì?

Quy chuẩn 1: Các ý chính và chi tiết:

Đọc kĩ để xác định văn bản thể hiện trực tiếp điều gì và để đưa ra các phỏng đoán logic từ đó; dẫn chứng cụ thể khi viết hoặc nói để bổ trợ cho các kết luận đưa ra từ văn bản.

Đây là cách mà Nancy Boyles định nghĩa nó trong một bài báo của Educational Leadership: “Một điều tất yếu là việc đọc sâu mang nghĩa đọc để bóc tách từng tầng lớp nghĩa để dẫn đến thấu hiểu sâu.” Như vậy, kỹ thuật “đọc sâu” trong thực tiễn có nghĩa là việc đọc lại những văn bản phức tạp nhưng có giá trị một cách có luật lệ. Trong bài viết bổ ích của anh ấy, Tim Shanahan đã nói, “Những văn bản phức tạp sẽ không tự biểu lộ hàm ý một cách dễ dàng, nên việc thiết yếu là người đọc phải đọc lại những văn bản đó. Shanahan cũng nhấn mạnh, “không phải tất cả các văn bản đều đáng đọc sâu.”

Ta cần chú ý định nghĩa “sâu” = “đọc lại” + “Mang những thông tin hữu ích.” Như vậy, ta cho rằng một văn bản sâu sắc sẽ không thể được hiểu và trân trọng chỉ trong một lần đọc, dù người đọc có kĩ năng tốt hoặc động lực nhiều tới đâu.

5 quy chuẩn tiếp theo làm rõ điều này: chúng ta không thể phân tích những phương diện khác nhau của văn bản một cách đồng thời:

Quy chuẩn 2: Xác định ý chính hoặc chủ đề của văn bản và phân tích cách chúng được phát triển; tóm tắt những ý bổ trợ chính.

Quy chuẩn 3: Phân tích cách và lí do tại sao các cá nhân, sự kiện, và ý tưởng phát triển và tương tác trong phạm vi văn bản.

Quy chuẩn 4: Giải thích từ ngữ và cụm từ ngữ theo cách mà chúng được dùng trong văn bản, bao gồm vai trò xác định, ám chỉ, hay tượng hình, và phân tích giọng điệu của văn bản thông qua lựa chọn từ ngữ.

Quy chuẩn 5: Phân tích cầu trúc văn bản, bao gồm cách những câu, đoạn văn, và những phần lớn hơn của văn bản (VD: Một mục, chương, cảnh, khổ thơ) liên hệ với nhau và với toàn bài.

Quy chuẩn 6: Đánh giá cách nội dung và văn phong của bài bọ ảnh hưởng bởi quan điểm hoặc mục đích của tác giả.

Sự sẵn sàng cho đại học và đọc sâu

Về vấn đề này, giáo sư Sophia McClenne của đại học Penn State cho rằng: “Đọc sâu có nghĩa là phát triển một sự hiểu sâu và một sự giải thích chính xác một văn bản văn học bằng cách quan trọng nhất là dựa vào từ ngữ của văn bản đó. Nhưng đọc sâu chưa dừng lại ở đó, nó còn bao quát cả những chủ đề/ ý tưởng lớn hơn được gợi ra từ văn bản.” Bên cạnh đó, đây là cách Trung tâm hỗ trợ viết luận ở Havard đinh nghịa về đọc sâu:

“Khi bạn đọc sâu, bạn quan sát thông tin và chi tiết về văn bản. Bạn có thể tập trung vào một đoạn nhất định, hoặc cả bài. Mục tiêu của bạn có thể là nhận ra những yếu tố đặc biệt của văn bản, bao gồm, các yếu tố về hùng biện, cấu trúc, hoặc về văn hóa; hoặc bạn có thể dự định phát hiện ra một số yếu tố cần thiết, VD như sự đối lập và tương ứng, hoặc những yếu tố lịch sử. Dù sao thì việc đưa ra những quan sát như vậy chính là bước đầu trong quá trình đọc sâu.

  DA 1.10 – Chương IX: Đánh giá các hoạt động ngăn ngừa bạo lực học đường và sử dụng bằng chứng để củng cố phương pháp tiếp cận

Bước thứ hai là giải thích quan sát của bạn, còn gọi là lý luận quy nạp: đi từ những thông tin chi tiết đến kết luận hoặc giải thích, dựa trên việc quan sát. Như vậy, việc đọc sâu yêu cầu sự thu nhặt dữ liệu (sự quan sát) và suy nghĩ cẩn trọng về ý nghĩa của những dữ liệu đó.”

Trong tờ bài tập mà Đại học Washington ra cho sinh viên của mình, có một bản tóm tắt những mục tiêu của việc đọc sâu như sau:

  • Khả năng hiểu nội dung khái quát của một văn bản ngay cả khi bạn không hiểu từng chữ hay từng khái niệm trong đó.
  • Khả năng soi ra những công cụ mà tác giả dùng để thể hiện ý tưởng và cảm xúc và giải thích quá trình đó.
  • Khả năng đánh giá những kỹ thuật mà tác giả dùng và khả năng so sánh và tương phản sự thành công hay thất bại trong kỹ thuật của các tác giả khác nhau

Hãy nhớ là khi đọc sâu, mục tiêu là phân tích kĩ những chất liệu trong bài và giải thích sự quan trọng của các chi tiết. Vì vậy, đọc sâu không chỉ là để tóm tắt ý chính của tác giả. Thay vào đó, nó tập trung vào chọn lọc và xem xét cách tác giả đưa ra lập luận và sự hiệu quả trong đó.

Sau đây là một số câu hỏi hữu ích về đọc sâu, từ tài liệu của Kip Wheeler, một giáo sư đại học môn Anh ngữ.

1. Từ vựng và cách chọn từ

  • Các từ quan trọng liên hệ với nhau thế nào? Một cụm từ ở đây có xuất hiện ở nơi khác trong bài không?
  • Có từ nào bạn cảm thấy kì lạ hay không? Tại sao? Có phải đó là tàn dư của ngôn ngữ cổ? Hoặc đơn giản là nó được sử dụng tự do một cách kì quặc?
  • Có từ nào mang đa nghĩa không? Có những cách nào để hiểu từ đó

2. Phân biệt các kiểu mẫu

  • Cấu trúc mẫu này có phù hợp với mẫu chung của cuốn sách không?
  • Đoạn văn này có tượng trưng cho điều gì trong toàn bộ văn bản không?
  • Nhịp điệu của câu văn như thế nào? Ngắn và đứt quãng? Dài và trôi chảy? Nhịp điệu có tăng lên không hay giữ nguyên như thế? Cấu trúc đó liên hệ thế nào với nội dung?
  • Bạn có thể xác định những mâu thuẫn trong suy nghĩ hay chủ đích của tác giả không?
  • Điều gì bị loại bỏ hay bị buộc im lặng? Bạn nghĩ tác giả có đang lẩn tránh điều gì không? Có điều gì mà tác giả có thể đã làm khác đi? Hệ quả của sự lựa chọn hiện tại là gì?

Chúng ta cần lưu ý, những ví dụ trên tập trung vào việc đọc sâu như phần dạo đầu cho kĩ năng viết. Đây là lời thông báo nhẹ cho học sinh: đọc sâu là một kĩ năng quan trọng dẫn đến trình độ đại học, nơi mà những bài viết được chú trọng về lập luận sác bén và ý tưởng độc đáo. Thực tế là quy chuẩn 1, phần 2 đã làm rõ điều này: học sinh phải truyền đạt kết quả đọc sâu của mình dưới dạng bài nói hoặc viết.

Đọc sâu và Phản hồi của người đọc

Một nhận định khá quan trọng nhưng gây tranh cãi ở đây là “đọc sâu nên được ưu tiên hơn phản hồi cùa người đọc” khi nói về quá trình giảng dạy ngữ văn. Đối với người đọc, sự thấu hiểu văn bản là nghĩa vụ chính của họ – điều này được thể hiện rõ trong quy chuẩn được nêu trên: “mục đích là hiểu được tác giả đang muốn đạt được điều gì”; mục tiêu không phải là phản hồi lại những gì tác giả đang làm.

  Mục đích của các hoạt động nói

Điều này không có nghĩa là ta phải phớt lờ hay bỏ qua phản hồi, sự liên hệ bản thân của độc giả. Việc tất yếu trong đọc văn bản là có sự pha trộn giữa liên hệ bản thân và ẩn ý của tác giả. Dù vậy, giáo viên cũng không nên tạo quá nhiều không gian cho liên hệ bản thân khi mà mục tiêu là đọc sâu. Thay vào đó, ta phải luôn cảnh giác về cách và nơi mà những định kiến của ta có thể ảnh hưởng tới việc hiểu văn bản.

Đây là VD về cách mà một trường đại học cảnh báo sinh viên: “Ngữ cảnh cần được xem xét một cách thận trọng. Đừng nhận định là phông nền văn hóa/ giai cấp/ giới tính của bạn là chính xác. Đọc ngữ cảnh một cách tích cực và khắt khe hệt như khi đọc văn bản.”

Điều này đặc biệt đúng khi đọc những văn bản phức tạp, lạ, gây tranh cãi. Việc của chúng ta là tạm hoãn những đánh giá khi đang đọc – và cẩn thận khi áp dụng ý kiến chủ quan của bản thân.

Sự cởi mở cần thiết trong đọc sâu:

Đọc sâu yêu cầu sự cởi mở trong việc học hỏi. Mortimer Adler và Charles van Doren, trong văn bản Cách đọc một quyển sách, nhắc đến vấn đề này một cách rõ ràng ngay khi bắt đầu. Khi mục tiêu chính là đọc hiểu thay vì để giài trí hay vì cập nhật thông tin, ta phải nhận định rằng có những điều mà tác giả có thể cảm thụ nhưng chúng ta thì không: tác giả đang truyền tải những điều khiến sự hiểu biết của độc giả tăng lên. Có hai điều kiện để thể loại đọc hiểu này diễn ra: Thứ nhất, phải có sự chênh lệch về nhận thức. Tác giả phải là người có trình độ cao hơn độc giả trong việc hiểu văn bản. Thứ hai, độc giả phải có thể vượt qua sự chênh lệch này ở một mức độ nào đó. Khi có sự cân bằng về nhận thức, sự rõ ràng trong giao tiếp đã thành công.

Tóm lại, ta chỉ có thể học từ những người giỏi hơn. Ta phải biết họ là ai và học từ họ thế nào. Người sở hữu bí quyết này sẽ là bậc thầy trong đọc hiểu.

Cốt lõi của việc đọc mở như thế là sự liên tục đặt vấn đề khi đọc. Như các tác giả hay nói, “cách đọc đơn giản nhất là luôn đặt câu hỏi khi đọc – những câu hỏi mà bạn phải thử trả lời khi đọc,”

Đây là 4 câu hỏi về trọng tâm của quyển sách:

1. Cuốn sách này chung quy lại là nói về cái gì? Bạn phải cố gắng khám phá chủ đề dẫn dắt của quyển sách, và cách tác giả phát triển chủ đề này theo một trật tự nhất định.

2. Điều gì được diễn tả chi tiết, và bằng cách nào? Bạn cần tìm ra ý chính, những khẳng định và lập luận giúp tác giả truyền tải một thông điệp.

3. Quyển sách này có đúng không, một phần hay tất cả? Bạn không thể trả lời câu hỏi này cho đến khi bạn đã trả lời hai câu trên. Bạn cần biết quyển sách nói về điều gì trước khi xác định nó đúng hay không. Khi bạn hiểu một cuốn sách, nhiệm vụ của bạn là đánh giá nó. Nhận biết được ý đồ của tác giả vẫn chưa đủ.

4. Điều gì quan trọng ở cuốn sách? Khi cuốn sách đã cung cấp thông tin cho bạn, bạn cần đánh giá độ quan trọng của nó. Tại sao tác giả nghĩ những điều này là thiết thực để biết đến? Bạn có cần phải biết đến chúng không?

Chú ý: Bạn không nên vội vàng đánh giá tầm quan trọng của quyển sách khi bạn chưa hiểu rõ nó – đây là quy tắc của đọc sâu.

  Chuyển từ Phản hồi (Feedback) sang chuyển tiếp (Feedforward)

Tôi hoàn toàn muốn giới thiệu cuốn How to Read a Book (Cách đọc một quyển sách) – một trong những nguồn tuyệt vời nhất về việc học cách đọc sâu. Tôi biết đến cuốn sách khi còn là sinh viên năm 3 của Đại học St. John. Chỉ với một lần đọc lướt, tôi đã bàng hoàng nhận ra mình chưa bao giờ học cách đọc chủ động và kĩ càng cho tới lúc đó. Phần lớn của cuốn sách mô tả những mẹo thiết thực, cùng với ví dụ, về cách ghi chú trong văn bản và xây dựng thói quen đọc tích cực để tìm câu trả lời cho những câu hỏi trên. Cuốn sách này được viết năm 1940 và từng là cuốn sách bán chạy nhất trong thời gian dài. Nó được tái bản 30 lần và vẫn còn được sử dụng cho tới ngày hôm nay. Cuốn sách này đã dạy tôi cách đọc đúng đắn và thay đổi cuộc đời tôi: tôi trở nên thành thục hơn, tự tin hơn, và chủ động hơn trong tư cách độc giả. Khi giảng dạy, tôi được truyền cảm hứng bởi những bài học đơn giản nhưng hiệu quả về niềm vui khi đọc và suy nghĩ từ cuốn sách đó.

Đại học ST. John cũng dạy cho tôi sức mạnh của cách dạy học Socratic trong việc đọc sâu. Đó thật sự là cách mà các buổi dạy và học nên diễn ra: một buổi đọc sâu cùng tập thể với một văn bản phức tạp, trong đó các học sinh đề xuất những cách hiểu dựa trên dẫn chứng cụ thể, và giáo viên chỉ thỉnh thoảng nhắc nhở hoặc điều hướng.

Vậy nên các giáo viên Anh ngữ – cả các giáo viên lịch sử, toán, nghệ thuật, khoa học nữa – hãy dạy học sinh niềm vui đến từ việc nhận thức được sự đẹp đẽ của một bài văn hay. Tôi nghĩ bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy một bài văn uyên bác có thể dạy và chạm tới những em học sinh cứng đầu nhất và khiến chúng trở nên hiểu biết hơn.

Tác giả: Tiến sĩ Giáo dục Grant Wiggins

Biên dịch: Đinh Trần Phương Anh

Nguồn: What Close Reading Actually Means

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *